Antalya'dan valizi bile olmadan Boğaziçi'ne gelen, ilk döneminde neredeyse bursunu kaybeden, ardından Harvard, Cambridge ve MIT'ye uzanan bir akademik yolculuk yapan eğitimci ve yazar Özgür Bolat, 23 Yaş Hikâyeleri'nde adaptasyonun gücünü, onaylanma ihtiyacıyla yüzleşmeyi ve kendini ispatlama çabasından vazgeçmenin önemini anlatıyor. Anne Baba Okulu'nun kurucusu Bolat'ın hikâyesi, eğitimi not ve diploma sisteminin ötesinde görmeye davet ediyor.
23 Yaşındaki Özgür'e İlk Tavsiye: Önce Deneyim
Özgür Bolat, lisansını bitirdikten sonra yalnızca bir yıl çalışıp yüksek lisansa gitti ve deneyimi olmadan aldığı eğitimi pek anlamlandıramadı. Türkiye'ye dönüp iki yıl çalıştıktan sonra öğrendiklerinin ne anlama geldiğini kavradı. Bu yüzden gençlere ilk tavsiyesi, yüksek lisans ya da doktoraya başlamadan önce o alanla ilgili en az üç yıllık bir deneyim kazanmaları.
Ezberden Tartışmaya: 1999'daki Kırılma Noktası
Bolat, 1999'da öğrenci değişim programıyla Amerika'daki Binghamton Üniversitesi'ne gitti. Alıştığı sistem belliydi: Hoca anlatır, öğrenci ezberler, sınava girer ve yüksek not alır. Oysa Amerika'da hoca hiçbir şey anlatmadı; sadece bir tartışma sorusu verdi ve öğrencilerin birbirleriyle tartışmasını istedi. Bolat, sınıf arkadaşlarını otorite olarak görmediği için başta bunu anlamsız buldu.
Nasıl Düşüneceğini Öğrenmek
Haftalar geçtikçe öğrenmenin ve tartışmanın ne kadar keyifli olduğunu fark etti. Bu sistem ona ne düşüneceğini değil, nasıl düşüneceğini öğretiyordu. Diğer öğrencileri de birer otorite olarak görmeye başlayınca fikirleri zenginleşti.
“Eğitim nedir? Düşünce kalıplarınızın genişlemesi ve değişmesidir.”
Adaptasyon: Bir Çocuğa Verilebilecek En Güçlü Beceri
Antalya'dan İstanbul'a geldiğinde Bolat'ın evinde valiz bile yoktu; valizi o gün satın aldılar. Hem İstanbul'a hem de Boğaziçi'nin kültürüne uyum sağlayamadı. Dizilerde duyduğu “trafik” kavramını anlamıyor, Etiler'de otobüs beklemek yerine bir saat yürüyordu. İlk döneminde başarı bursunu neredeyse kaybediyordu. Aynı uyum sorununu Amerika'da da yaşadı; ama her seferinde zamanla alıştı.
Düşünce Kalıplarını Sorgulamaya Hazır Olmak
Bolat'a göre adaptasyon becerisi, kişinin kendi düşünce kalıplarını ve yargılarını sorgulamaya hazır olması demek. “Bu asla bana göre değil, ben bunu asla yapmam” diyenler uyum sağlayamıyor. Bolat, geliştirdiği envanterde adaptasyonu da ölçüyor ve bunun çocuklara verilebilecek en önemli beceri olduğuna inanıyor. Kendi adaptasyon gücünü ailesine, küçük yaşta Antalya'da çalışırken turistlerden gördüğü farklı düşünce kalıplarına ve kitaplara borçlu.
Teknolojiden Pedagojiye, Pedagojiden Değişime
Eğitim teknolojileri alanında yüksek lisans yapan Bolat, meselenin teknoloji olmadığını fark etti. Zihninde eğitim anlatıma dayalı olan birine dünyanın en iyi teknolojisini verseniz de onu PowerPoint'e, videoya ya da yapay zekâya anlattırmak için kullanır. Önemli olan öğretmek değil, öğrenmekti; teknolojinin de çocukların keşfi için kullanılması gerekiyordu.
İnsanlar Neden Değişmiyor?
Türkiye'de öğretmenlerin teknolojiyi derslerine entegre etmediğini gören Bolat, bunun nedeninin düşünce kalıpları olduğunu anladı. Bu soru onu liderliğe ve insanın değişimine yöneltti. Anne Baba Okulu'nu kurduğunda da aynı soruyla karşılaştı: Ebeveynler bilgiyi alıyor ama nasıl değişeceklerini bilmiyordu. Cambridge'deki doktorasında “İnsanlar için değişim neden zor?” sorusunun peşine düştü ve psikolojiden sosyolojiye, ekonomiden evrimsel psikolojiye uzanan geniş bir bakış açısı kazandı.
Harvard, Cambridge, MIT: Yanlış Sebeple Doğru Yere
1999'da New York'tayken üniversite sıralamalarına baktı: ilk üç sırada Harvard, Cambridge ve MIT vardı. Üçüne de gitmeye karar verdi ve gitti. Ancak bugün, bu okullara yanlış sebeple gittiğini söylüyor: sıralamada ilk üçte oldukları ve ailesine, insanlara kendini ispatlamak istediği için.
Kendini İspatlama Çabasını Bırakın
Bolat, kendini ispatlamak için bir hedefe ulaştığınızda kısa süreli bir mutluluk yaşadığınızı, ardından yeni bir başarıya ihtiyaç duyduğunuzu anlatıyor. Böylece başarı olmadan mutlu olamayan bir döngüye giriyorsunuz. 35 yaşından sonra bakış açısı değişti. Bugün yine aynı okullara giderdi; ama bu kez daha çok öğrenmek ve insanların hayatında anlam yaratmak için.
“Başarı odaklı mutluluk değil, mutluluk odaklı başarı.”
Harvard'a Kabul Edileceğinden Neden Emindi?
Bolat, Harvard'a kabul alacağından yüzde yüz emindi; çünkü 1999'dan itibaren tüm hazırlığını buna göre planlamıştı: yüksek not ortalaması, güçlü referanslar, liderlik ve sosyal katkı. Fakülte birincisi oldu, futbol oynadı, İngilizce tiyatro yaptı, halk oyunlarıyla ilgilendi. Hocasının ısrarıyla aday olduğu öğrenci temsilciliği seçimini ise tesadüfen kazandı: Değişim programıyla Amerika'ya gittiği için alt sınıflardaki öğrenciler onu tanıyordu ve yedi adaydan tanıdıkları tek isme oy verdiler.
Cambridge'deki Kıpkırmızı Makale: Onaylanma İhtiyacıyla Yüzleşmek
Harvard'ı dereceyle bitirip Cambridge'de doktoraya başlayan Bolat, ilk makalesini danışman hocasına verdi. Hoca makaleyi kıpkırmızı işaretlemiş olarak geri getirdi ve uzun uzun geri bildirim verdi. Bolat “Hiç mi güzel bir şey yok?” diye sorduğunda aldığı cevap hayatını değiştirdi: “Benim görevim seni iyi hissettirmek değil; seni bilim insanı olarak yetiştirmek.”
Öğrenci Değil, Öğrenen
Bolat o an ne kadar çok onaylanma ihtiyacı duyduğunu fark etti ve tarzını değiştirdi. Altı yıl sonra bir kongrede aynı hoca bu anıyı anlattı ve Bolat'ı hayalindeki “learner”, yani yalnızca ders alan bir öğrenci değil gerçek bir öğrenen olarak tanımladı. O andan sonra Bolat hep gelişime odaklanmıştı. Bu deneyimden çıkardığı ders net: Eleştiriye ve geri bildirime açık olmak, kendi düşüncesini değiştirmeye hazır olmak.
Değişmek İstiyorsanız Farklı Düşünce Kalıplarına Maruz Kalın
Bolat'a göre gelişmenin temel felsefesi basit: Kendinizi farklı düşünce kalıplarına maruz bırakmak, kendi bakış açınıza uymayan görüşleri anlamaya çalışmak ve kendi bakış açınızı sorgulamak. Bunu yurt dışına giderek, farklı gruplarla konuşarak ya da en kolay yoldan, kitap okuyarak yapabilirsiniz.
Geleceğe Çocuk Değil, Çocuğa Gelecek Hazırlamak
Bolat, “yetiştirmek” kelimesinin bir hedefe yetiştirmeyi çağrıştırdığını hatırlatıyor. Anne babalar çocuklarının doktor ya da mühendis olmasını hayal edip onları bu hedefe göre şekillendirdiğinde, çocuk olduğu gibi kabul edilmediğini hisseder ve değersizlik duygusu başlar. Bolat'ın önerisi: Geleceğe çocuk hazırlamak yerine çocuğa gelecek hazırlamak. Çocuğun güçlü yanlarını keşfedip onları geliştirmek ve çocukla birlikte büyümek.
Fiziksel Olarak Eğilmek, Duygusal Olarak Yükselmek
Bolat, Doğan Cüceloğlu'nun sözünü hatırlatıyor: Çocukların seviyesine fiziksel olarak inmeli, ama duygusal ve sosyal olarak onların seviyesine çıkmalıyız. O zaman soru “Çocuğuma ne öğretiyorum?” değil, “Çocuğum bana ne öğretiyor, birlikte ne öğreniyoruz?” olur.
Gençler de Anne Baba Okulu'nu İzlemeli
Bolat, gençlerin de Anne Baba Okulu'nu izlediğini ve bunun beklenmedik bir etki yarattığını anlatıyor: Aynı şeyi çocuk söylediğinde ebeveynler çok daha kolay kabul ediyor. Bu nedenle lise öğrencileri için de bir program hazırladı.
Merak Doğuştan Gelir, Korunması Gerekir
Bolat, her çocuğun meraklı doğduğunu, ancak bazı ebeveynlerin bu merakı öldürdüğünü, bazılarının ise canlı tuttuğunu söylüyor. Kendi ailesi merakını canlı tutmuş: Babasıyla birlikte düşünür, birlikte karar verirlerdi; annesinin iradesi ve duygu yönetimi de ona geçmişti. Öğrenme bir kez başladığında durmuyor; her yeni bilgi yeni bir soru getiriyor.
Dikkat Çağında İrade ve Öncelikler
Dikkatin bu kadar dağıldığı bir çağda Bolat'ın yöntemi basit: Öncelikleri belirlemek ve kendini korumak. Çalışırken sıkıldığında 15 dakika sosyal medyada gezinip ya da oyun oynayıp geri dönüyor; ama bunların hayatını hapsetmesine izin vermiyor. Bunun için iç motivasyon, irade, öz kontrol ve bir vizyona sahip olmak gerekiyor.
Ergenlikte Sıkışmış Yetişkinler
Ergenliğin 25 yaşına kadar uzadığı iddiası için Bolat daha ileri gidiyor: 40–50 yaşında ergenlikte sıkışmış insanlar var. Bunun en büyük nedenlerinden biri, ebeveynlerin artan kontrolü ve çocuklar adına her şeyi yapması. Kendini yeterli hissetmeyen çocuklar yetişkinliğe adım atamıyor.
Gençlerin Kendine Sorması Gereken Üç Soru
Bolat, gençlere psikolojik ve zihinsel sağlıkları için üç soru öneriyor:
- Ben neyi iyi yapıyorum? Cevabı bilmiyorsanız arkadaşlarınıza sorun ve örnek isteyin.
- Bunu nasıl geliştireceğim? Üniversite bunun tek yolu olmak zorunda değil.
- Bu becerimi nasıl bir toplumsal faydaya dönüştüreceğim?
Bolat'a göre dünyanın en iyi fotoğrafçısı olmayı hedefleyen biri, başarsa bile mutsuz olabilir. Ama fotoğrafçılıkla ezilen çocukların ya da kadınların hikâyesini anlatmayı amaçlayan biri, yaptığı işe bir anlam yükler.
Mentörlük: Öğreten Değil, Birlikte Öğrenen
Bolat, iyi bir mentörün öğreten değil, birlikte öğrenen biri olması gerektiğini düşünüyor. 45–50 yaşındaki bir yöneticinin düşünce kalıpları netleşmiş olabilir; önemli olan bunları sorgulamaya açık olmak. Kendisinin 20'li yaşlarında bir mentörü yoktu; ama sonradan kendine mentörler buldu. Hatta bir mentörü, ona daha iyi bir mentör olabilmek için üç ay mentörlük eğitimi almıştı.
20'li Yaşlarındaki Özgür'e Son Söz
Bolat, 20'li yaşlarındaki haline şunu söylerdi: Eğitim okul bitirip bilgi toplamak değildir. Eğitim, diğer insanlarla bağ kurduğun ve iç dünyanı zenginleştirdiğin bir süreçtir. Onu not, ders, meslek ve maaş döngüsüne sıkıştırma; daha geniş bak.
Özgür Bolat'ın hikâyesi, gençlere kendilerini ispatlama yarışından çıkıp anlam, öğrenme ve bağ kurma üzerine inşa edilmiş bir başarı tanımı öneriyor.